Οικογενειακή Αξιολόγηση

Τι είναι η Συστημική;

Η Συστημική οικογενειακή θεωρία ήρθε να προσθέσει ένα πολύ σημαντικό στοιχείο στη θεραπευτική διαδικασία. Ξεκίνησε το 1950 περίπου και εξελίσσεται  ως σήμερα.

Θεωρεί  ότι τα άτομα βρίσκονται και ανήκουν σε συστήματα τα οποία κάθε φορά παίζουν τον ρόλο τους μέσα από τον τρόπο που σχετίζονται τα μέλη τους. Ρίχνει το βάρος της στο εδώ και τώρα, στη δυνατότητα αλλαγής και εξέλιξης, στην διερεύνηση μιας νέας πορείας σε νέους δρόμους της οικογένειας και των μελών της ξεχωριστά.

Όταν μιλάμε για ‘σύστημα’ στην Συστημική οικογενειακή Θεραπεία μπορούμε να το ορίσουμε στη μικρότερη μορφή του ως μια μητέρα με ένα παιδί ή μια πυρηνική οικογένεια μέσα σε μια ευρύτερη οικογένεια, ή μέσα σε μια κοινωνία, κ.ο.κ  Έτσι κάθε οικογένεια έχει τα υποσυστήματά της και ταυτόχρονα η ίδια αποτελεί υποσύστημα ενός μεγαλύτερου συστήματος. Κάθε ένα από αυτά τα συστήματα – υποσυστήματα έχει τα δικά του χαρακτηριστικά, τις δικές του αξίες και τα μέλη τους αλληλοεπιδρούν με τρόπο πολύπλοκο  και αλληλοεπηρεάζονται συνεχώς.

Καθρέφτης

Ο άνθρωπος είναι κοινωνικό όν και ζει μέσα από αυτό που οι σημαντικοί άλλοι του καθρεφτίζουν. Υπάρχει γιατί συνυπάρχει. Έτσι στη ζωή του, μέχρι την ενηλικίωσή του, ο άνθρωπος προσπαθεί να βρει μια θέση στον κοινωνικό κόσμο, να βρει ένα κενό προσωπικό χώρο όπου θα διοχετεύσει το δυναμικό του και θα νοιώσει επιθυμητός. Όταν αυτό δεν πετυχαίνετε με τρόπο ικανοποιητικό, αρχίζουν να υπάρχουν προβλήματα. Και εδώ είναι που η οικογενειακή θεραπεία προσπαθεί να βοηθήσει.

Στόχοι της Οικογενειακής Θεραπείας

Στόχος της οικογενειακής θεραπείας είναι να λύσει όσο καλλίτερα μπορεί τα προβλήματα που παρουσιάζονται ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας θεωρώντας ότι η οικογένεια είναι το πλαίσιο όπου το άτομο πρώτα από όλα θα νοιώσει και θα βιώσει την σημαντικότητά του.

 Αυτό που επιδιώκει  είναι να βελτιώσει τον τρόπο επικοινωνίας των μελών της οικογένειας, αποσκοπώντας στη βελτίωση των μεταξύ τους σχέσεων, να καθορισθούν οι ρόλοι  μέσα στην οικογένεια, να μάθουν τα μέλη να συνεργάζονται, να επιλύουν τις συγκρούσεις τους και να αποδεχθούν την διαφορετικότητα του κάθε μέλους της οικογένειας. Με την θεραπεία αναζητούνται νέοι εναλλακτικοί τρόποι επικοινωνίας και σύνδεσης των μελών της  μέσα από τον διάλογο και την αποδοχή του καθενός.

Στοχεύει στην αυτονομία των μελών, ερευνώντας τον τρόπο που διαχέουν τα  συναισθήματά τους, με απώτερο στόχο την ικανοποίηση και την εύρυθμη λειτουργία  όλης της οικογένειας.

Η συμμετοχή στην κοινή αυτή διαδικασία, όπου ολόκληρη η οικογένεια θα σχετιστεί με τον άλφα ή βήτα τρόπο, ακόμα και όταν υποβόσκουν διάφορα θέματα είναι από μόνο του πολύ ελπιδοφόρο.

Οικογενειακή Αξιολόγηση

Η αξιολόγηση είναι μια διαδικασία κατά την οποία γίνεται η «διάγνωση» θα λέγαμε των προβλημάτων εξ αιτίας των οποίων η οικογένεια έχει έρθει για θεραπεία. Αυτή γίνεται και μέσα από το εικαστικό έργο που δημιουργούν, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο  επικοινωνούν τα μέλη μεταξύ τους.  Στην όλη διαδικασία συμμετέχει η οικογένεια με όλα της τα μέλη και ο θεραπευτής.

Δεν είναι σπάνιο η οικογένεια να αντιστέκεται στην δημιουργία του εικαστικού έργου γιατί φοβάται την αλλαγή, το άγνωστο, ακόμη και την κοινή συνεύρεση.  Εξ άλλου τα μέλη της έχουν μάθει να συνεργάζονται ασυνείδητα με απώτερο στόχο να διατηρήσουν την οικογενειακή ομοιόσταση.

Η  θέση του θεραπευτή είναι δύσκολη γιατί ο θεραπευτής θα πρέπει να σπάσει αυτές όλες τις αντιστάσεις.

Διαδικασία Αξιολόγησης

Το πρώτα από αυτά που έχει να κάνει ο θεραπευτής είναι να πληροφορήσει την οικογένεια ότι  «η εικαστική άσκηση αποτελεί μια σταθμευμένη μέθοδο για την εξέταση του τρόπου με τον οποίο η οικογένεια λειτουργεί ως ομάδα»( Landgarten, Οικογενειακή Εικαστική Θεραπεία, σελ. 40).

Στόχος είναι ο θεραπευτής να αξιολογήσει την οικογένεια και το ‘πρόβλημα’ για το οποίο ήρθαν για θεραπεία, και να ακούσει τα αιτήματα των ενδιαφερομένων. Ακόμη και μέσα στα χρονικά πλαίσια μιας και μόνο συνεδρίας μπορούν να αποκαλυφθούν γεγονότα τα οποία να καταδεικνύουν το σύστημα της οικογένειας και την δυναμική των μελών της.

Υπάρχει βέβαια μία διαδικασία όσον αφορά τον τρόπο που γίνεται η αξιολόγηση. Υπάρχει η κατά Landgarten αξιολόγηση, καθώς επίσης και η κατά  Kwiatkowska.

Και στις δύο περιπτώσεις  πληροφορούμε την οικογένεια ότι θα συμμετέχει σε ένα είδος εικαστικής εμπειρίας. Δεν είναι σπάνιο τα μέλη της οικογένειας να προβάλλουν αντίσταση αναφορικά με τη συμμετοχή τους. Εκεί έγκειται στον θεραπευτή να το διαχειριστεί και να μειώσει τους φόβους τους και τις αντιστάσεις τους.

Κατόπιν ο θεραπευτής καθησυχάζει τα μέλη όσον αφορά το καλλιτεχνικό έργο, ότι δηλαδή στην εικαστική θεραπεία αυτό που έχει σημασία είναι η έκφραση και όχι η καλλιτεχνία. Δεν ενδιαφέρει αν το έργο εικαστικά είναι όμορφο, αντίθετα μπορεί να είναι και ‘άσχημο’, αν μπορούμε να το ονομάσουμε έτσι, αλλά να είναι πολύ βοηθητικό για το σκοπό που γίνεται, καθώς κάθε άνθρωπος είναι διαφορετικός και μοναδικός  και επομένως και το έργο του και βεβαιώνουμε τα μέλη ότι αποδεχόμαστε την προσπάθειά του και όχι την καλλιτεχνική αξία του έργου.  

Αφού γίνει και αυτό ξεκινάει η καθαυτό διαδικασία.

Ο θεραπευτής

Στην διαδικασία της οικογενειακής θεραπείας σημαντικό ρόλο παίζει και ο θεραπευτής. Αυτό που προσπαθεί να κάνει είναι να λειτουργήσει ως μία άλλη  «περιβαλλοντική μητέρα» η οποία δέχεται, θέτει όρια και έχει περισσότερη ενσυναίσθηση και κατανόηση.  Aν αυτό επιτευχθεί,  μπορεί να δημιουργηθεί ένα περιβάλλον όπου ο θεραπευόμενος θα νοιώσει ασφαλής να αφεθεί, ίσως και να παλινδρομήσει, και να υπάρξει μια αλλαγή και μια εξέλιξη και του μέλους το οποίο ήρθε ως ‘ασθενής’ και πολλές φορές ολόκληρου του οικογενειακού του συστήματος.

Κατά την διαδικασία προσπαθεί να κρατήσει μια ουδέτερη στάση, γιατί η ισορροπία στην οικογένεια είναι πολύ δύσκολη.

Αλλά ο ρόλος του δεν σταματάει εκεί. Θα πρέπει επίσης να:

• να αναταράξει την παλιά ισορροπία και να συμβάλλει σε μια καλύτερη οργάνωση της οικογένειας αφού έχει κατανοήσει τα μηνύματα που αποκαλύπτονται μέσα από το εικαστικό  έργο των μελών της.
• να παρέχει στην οικογένεια ένα πλαίσιο ασφάλειας  για τη δοκιμή νέων ρόλων.
• να δώσει την ευκαιρία στους θεραπευόμενους να αντιμετωπίσουν ο ένας τον άλλον με έναν καινούριο τρόπο και
• να ανοίξει τον δρόμο για μια οικογένεια λειτουργική.

Κατά την διάρκεια της συνεδρίας, εκτός από το εικαστικό  έργο, ο θεραπευτής θα πρέπει να παρατηρεί όλη τη μη λεκτική έκφραση, όση ώρα τα μέλη της οικογένειας ασχολούνται με την ολοκλήρωση του εικαστικού τους έργου. Τη στάση τους, τη θέση τους, τις παύσεις τους.

Το εικαστικό έργο

Μέσα από το έργο μπορούμε να παρατηρήσουμε τα όρια που υπάρχουν ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας, την έλλειψη διαφοροποίησης των μελών της, την τυχόν τριγωνοποίηση, άλλες πάλι φορές την αντιστροφή του ρόλου γονέα-παιδιού, με το παιδί να μπαίνει στο ρόλο του γονέα, τις συγκρούσεις ή την εχθρότητα ανάμεσα στο  ζευγάρι, τα διπλά μηνύματα, τα αδιέξοδα, και πολλά άλλα.

Η Εικαστική Οικογενειακή αξιολόγηση αποτελεί ένα τεράστιο εργαλείο για κάθε θεραπεία με οποιαδήποτε προσέγγιση. Γιατί το σύστημα προσπαθεί για την ομοιόσταση.