το ανείπωτο

Το ανείπωτο, το άρρητο, αυτό που δεν έχει λεχθεί είναι ψυχικό υλικό που δεν βρήκε μορφή, λόγο ή χώρο να εκφραστεί ακόμη. Μπορεί να είναι και συναισθήματα που απωθήθηκαν για να προστατευθεί ο εαυτός ή οι σχέσεις. ή εμπειρίες που παρέμειναν αδιανόητες, ξεκομμένες ή ασύνδετες.   Με άλλα λόγια θα λέγαμε μια σωματοποιημένη μνήμη που δεν έχει συμβολοποιηθεί.

Το ανείπωτο σύμφωνα με την Ψυχοδυναμική θεωρία, μπορεί να νοηθεί ως ψυχικό υλικό το οποίο έχει αποκλειστεί από τη συνειδητή επεξεργασία, είτε μέσω απώθησης είτε μέσω ασυνείδητης αποφυγής. Πρόκειται για βιώματα, συναισθήματα και μνήμες που δεν βρήκαν χώρο, χρόνο ή λόγο να εκφραστούν. Το σώμα συχνά γίνεται ο τόπος όπου αυτά «κρατιούνται», οδηγώντας σε εντάσεις, δυσφορίες και δυσκολίες στις σχέσεις και στη δυνατότητα να ζήσει κανείς τη ζωή με πληρότητα. Το ανείπωτο με την φανέρωσή του, μέσα από την διαδικασία της αναβίωσης, της επεξεργασίας και της ενσωμάτωσης, μπορεί να καταφέρει την ένωση των τμημάτων του εαυτού.

Ο John Bowlby υποστήριξε ότι τα πρώιμα συστήματα προσκόλλησης διαμορφώνουν τους τρόπους με τους οποίους μαθαίνουμε να εκφραζόμαστε και να ρυθμίζουμε τα συναισθήματά μας. Όταν οι βασικοί φροντιστές δεν αντέχουν ορισμένα συναισθηματικά φορτία του παιδιού, τότε εκείνο μαθαίνει να σιωπά πλευρές του εαυτού του ώστε να διατηρήσει τον δεσμό. Αυτές οι αποσιωπημένες πλευρές σχηματίζουν αυτό που μπορούμε να ονομάσουμε ανείπωτο του δεσμού. Στην ενήλικη ζωή, το ανείπωτο εμφανίζεται συχνά ως μία δυσκολία στην έκφραση των συναισθημάτων, ή αποφυγή οικειότητας, ακόμη και σωματικές εντάσεις και μία αίσθηση ότι «κάτι μέσα μου δεν έχει ειπωθεί ποτέ».

Winnicott: Ο Αληθινός Εαυτός, ο Ψευδής Εαυτός και ο Μεταβατικός Χώρος

Ο D. Winnicott με την θεωρία του υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος αναπτύσσει έναν ‘ψευδή’ εαυτό όταν πρέπει να συμμορφωθεί με τις ανάγκες του περιβάλλοντος εις βάρος της αυθορμησίας του. Τότε το ανείπωτο κατοικεί συχνά στον αληθινό εαυτό που δεν μπόρεσε να εκφραστεί, ή στις αυθεντικές ανάγκες ή επιθυμίες που έμειναν χωρίς χώρο.

Το εικαστικό υλικό, το έργο, η ομάδα μέσα από την διαδικασία της Εικαστικής Θεραπείας λειτουργεί ως ο ‘μεταβατικός χώρος’ και επιτρέπει την ασφαλή εξερεύνηση του αυθεντικού εαυτού, χωρίς τον κίνδυνο της κατάρρευσης ή της έκθεσης. Έτσι, η δημιουργική διαδικασία γίνεται μια ενδιάμεση ζώνη θεραπευτικής ελευθερίας, όπου το ανείπωτο μπορεί να μιλήσει πρώτα μέσω της εικόνας και μετά μέσω του λόγου.

Η Εικαστική Ψυχοθεραπεία λειτουργεί ως γέφυρα μεταξύ σώματος και συνείδησης. Ο ρυθμός, η αφή, η κίνηση του χεριού, η επαφή με τα υλικά, επιτρέπουν στο σώμα να αποτυπώσει αυτό που η γλώσσα δεν έχει μπορέσει ακόμη να περιγράψει.

Το Εικαστική έργο λειτουργεί ως όχημα για την ‘ομιλία’ του ανείπωτου. Ενεργοποιεί μη-λεκτικές μορφές μνήμης,, επιτρέπει τη συμβολοποίηση του υλικού και λειτουργεί ως μέσο αποφόρτισης και επανενσωμάτωσης.

Η εικόνα δεν απαιτεί λογική συνοχή ούτε γραμμική αφήγηση. Με τον τρόπο αυτό το έργο που παράγεται γίνεται ο φυσικός τόπος έκφρασης του ανείπωτου, λειτουργεί ως εξωτερικευμένο αντικείμενο που μπορεί να ειδωθεί, να ονοματιστεί και σταδιακά να «μιλήσει».

Στόχος θα πρέπει να είναι η ελευθέρωση του εαυτού από σκέψεις που δεν μοιραστήκαμε ποτέ και που αυτές έχουν εγκλωβιστεί στο σώμα μας και σήμερα μας εμποδίζουν στην επικοινωνία μας και γενικότερα στο να ζήσουμε τη ζωή όπως την ονειρευτήκαμε. Χρειάζεται αυτό να το αναγνωρίσουμε και να συμπονέσουμε αυτόν τον εαυτό, να τον παρηγορήσουμε και να το αγαπήσουμε όσο γίνεται, όπως θα κάναμε για ένα μικρό αγαπημένο παιδί.