Η Φύση της Δημιουργικότητας 

Ο κόσμος μας πάντοτε μεταβαλλόταν και υπήρχαν προκλήσεις και  προβλήματα που έμοιαζαν δυσεπίλυτα και τα οποία έλυνε χάρη στο ανθρώπινο δημιουργικό δυναμικό του. Για να ορίσουμε την δημιουργικότητα θα πρέπει να απαντήσουμε αν υπάρχει εγγενής φύση, ποια τα στοιχεία αυτής της προσωπικότητας, αν αιτία είναι η ευφυία,  αν το άτομο αρκεί να  δρα αφ’ εαυτού ή χρειάζεται  κοινωνικό υπόβαθρο γι’ αυτό, ή αν πολιτιστικοί, οικονομικοί λόγοι υποβοηθούν  σε αυτό και τι σημαίνει τελικά δημιουργική διαδικασία.

Ο Barron (1988) όρισε  την δημιουργικότητα ως την ικανότητα ενός ατόμου να αποκρίνεται σε μια ανάγκη με κάτι νέο. Με βάση τον ανθρωποκεντρισμό, η δημιουργικότητα συνδέεται με την ενσυναίσθηση, όταν ένα μέλος της κοινωνίας  με δημιουργική σκέψη, παίρνει την πρώτη ιδέα, την μεταμορφώνει, την εξελίσσει και δίνει κάτι καινοτόμο για την εποχή του. Η γνωστική νευροεπιστήμη από την πλευρά της έχει εντοπίσει ότι ο φλοιός είναι η έδρα της δημιουργικότητας και ο προμετωπιαίος φλοιός  το σημείο όπου συντελούνται ανώτερες εγκεφαλικές λειτουργίες. Η Γνωστική θεωρία εξηγεί την δημιουργικότητα ως μία γνωστική δεξιότητα, κάτι που μαθαίνεται ή μπορεί με κατάλληλα εργαλεία να ενισχυθεί, όπως τα Εργαλεία Υποστήριξης Δημιουργικότητας (CST) που βοηθούν ιδιαίτερα νέους να ξεπεράσουν τον φόβο της αποτυχίας, την μη αναγνώριση των δεξιοτήτων τους και να αναπτύξουν την ικανότητα της δέσμευσης με τον χρόνο. Μετα – αναλύσεις  έχουν δείξει τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στις νέες ιδέες και τα επιτεύγματα από τη μία και  την νοημοσύνη, γνώση, σκέψη από την άλλη.   

Η  ψυχολογία δίνει και αυτή τον δικό της ορισμό και εξετάζει με μεθόδους, μετρήσεις, ερωτηματολόγια και αναλύσεις το κατά πόσον εγγενή χαρακτηριστικά προσωπικότητας, σύμφωνα με την Θεωρία των 5 Παραγόντων συντελούν στην δημιουργικότητα νέων και καινοτόμων ιδεών, έργων, προϊόντων. Έρευνες δείχνουν την συσχέτισή της δημιουργικότητας με την Εξωστρέφεια καθώς τα άτομα αυτά έχουν καλή επικοινωνία, κοινωνικότητα, θετική ενέργεια, φιλοδοξία, ενεργητικότητα.  Μεγαλύτερη   θετική  συσχέτιση βρέθηκε να υπάρχει    με το χαρακτηριστικό της Δεκτικότητας στην εμπειρία καθώς τα άτομα αυτά είναι  καινοτόμα, διαθέτουν περιέργεια, αισθητική, ελευθερία της σκέψης και καλλιέργεια. Τα δημιουργικά άτομα συνήθως μπορούν να επεξεργαστούν δεδομένα, έχουν ισχυρά κίνητρα, επιμονή, διαθέτουν τόλμη,  φαντασία, ευρύ ενδιαφέρον για το ό,τι συμβαίνει και όταν υπάρχει και  υποστηριχτικό στην καινοτομία περιβάλλον, διαπρέπουν.  

Η θεωρία των  Δημιουργικών Συστημάτων με κύριο εκπρόσωπο τον Luhmann,  βασίζεται  στα Αυτοποιητικά συστήματα και  θεωρεί ως στοιχείο της δημιουργικότητας  την ανακάλυψη και ότι αυτή συμβαίνει όταν υπάρχει  η σύνθεση τριών παραγόντων,   ‘ιδέας’, ‘σύνδεσης’ και ‘αποτελέσματος’.  Αυτή η προσέγγιση βασίζεται στην θεωρία των Χιλιανών βιολόγων   Maturana & Varela, ότι δηλαδή ένας οργανισμός αναπαραγάγει τα στοιχεία του, έτσι και στην δημιουργικότητα, μια ανακάλυψη αναπαράγει δίκτυα ανακαλύψεων και με τον ίδιο τρόπο μια ανακάλυψη παράγεται σύμφωνα με μια προηγούμενη. Η  δημιουργική διαδικασία λοιπόν βασίζεται σε παλαιότερες ιδέες που μπορεί να είναι λαμπρές αλλά μπορεί και λανθασμένες, όμως έχουν ένα σπινθήρα που από αυτόν μπορεί να γεννηθεί κάτι πολύ σπουδαίο.

Όλοι  οι οργανισμοί χρειάζονται συνεχώς νέες καινοτόμες ιδέες και μπορούν πλέον εκτός από το εσωτερικό τους δίκτυο, να τις αποκτήσουν μέσα από διαγωνισμούς ιδεών και καινοτομίας το ονομαζόμενο crowdsourcing.  Σε αυτούς τους μεγάλους διαγωνισμούς με τον ανασυνδυασμό γνώσης από ήδη υπάρχουσα, παράγεται  πληθώρα ιδεών, τις οποίες πολλοί οργανισμοί τις εφαρμόσουν ως στρατηγικές καινοτομίας,   όπως  εταιρείες αθλητικών παπουτσιών  που για την ‘ανάρτησή’ των παπουτσιών τους  παίρνουν  την ιδέα από την τεχνολογία που χρησιμοποιείται στα λάστιχα  των αγωνιστικών αυτοκινήτων ή εταιρείες τροφίμων  που ενσωματώνουν γνώση από την βιολογία.  Η  δημιουργικότητα και η νέα ιδέα είναι χρήσιμες αλλά από μόνες  τους δεν αρκούν γιατί για να υπάρξει  καινοτομία  θα πρέπει να γίνει εφαρμογή της ιδέας, να  υλοποιηθεί,  να  διαχυθεί στην κοινωνία ως  ένα προϊόν ή υπηρεσία χρήσιμη γι’ αυτήν.  Η καινοτομία είναι λοιπόν μια πολυπαραγωντική  κοινωνική διαδικασία που εκτείνεται πέρα από τον εφευρέτη ή τον εμπνευστή  και μπορεί από αυτήν να έχουν οικονομικά οφέλη  επιχειρήσεις, οργανισμοί, αλλά και έθνη και ο κόσμος ολόκληρος.  Την δημιουργικότητα θα πρέπει να την δούμε μέσα σε ένα πλαίσιο πεποιθήσεων, θεσμών, θρησκείας, υλικών, διευκολυντικών ομάδων, κυβερνήσεων που θα βοηθήσουν στην έκφρασή της παράλληλα με τα βιολογικά  μεμονωμένα χαρακτηριστικά, το δυναμικό και τα κίνητρα του ατόμου. Άκρως δημιουργικοί άνθρωποι με ένα τεράστιο ατομικό δυναμικό όπως ο Αινστάιν ή ο Πικάσο, δημιούργησαν το  ‘θαύμα’  τους μέσα σε ένα  κοινωνικό  πολιτιστικό πλαίσιο  το οποίο συνετέλεσε σε αυτό. Από την άλλη  ένας  δάσκαλος  κάνει με τέτοιο δημιουργικό τρόπο το μάθημά του, ώστε όλα τα παιδιά της τάξης να ωφελούνται από αυτό, παρά  τις δυσκολίες που τυχόν αντιμετωπίζουν, όπως μια διάσπαση προσοχής ή μία δυσλεξία.  Σημαντικό ρόλο στην έκφραση της δημιουργικότητας παίζει το εκπαιδευτικό σύστημα, κατά πόσο ενθαρρύνει την αυτονομία, την έρευνα ή κατευθύνει τα παιδιά σε τυποποιημένη γνώση, σε μια αίθουσα στεγνή που δεν βοηθάει να αναπτυχθεί η ελεύθερη σκέψη, η σκέψη έξω από το ‘κουτί’,  και αυτό έχει σημασία, γιατί  αν ένα παιδί  ανακαλύψει την δημιουργικότητά του, μπορεί να την ανακαλεί σε όλη τη ζωή του.  Επίσης  τα Πανεπιστήμια θα πρέπει να υιοθετήσουν πρακτικές που να ενισχύουν την ανακάλυψη, τους πειραματισμούς παρέχοντας χρήματα, λογισμικά και γενικά πόρους. Η δημιουργικότητα χρειάζεται ερεθίσματα που να την διεγείρουν και να την κρατούν σε εγρήγορση, απαιτεί οξυδέρκεια αλλά και γνώσεις για να μπορεί να αναγνωρίζει ή να απορρίπτει μια πιθανότητα ή μια εξέλιξη και να δοκιμάζει μια νέα λύση.

Σήμερα την κοινωνία μας απασχολούν διάφορα θέματα που επιζητούν την λύση τους και η δημιουργικότητα με την εφευρετικότητά της μπορεί να βοηθήσει σε αυτό. Πολλές έρευνες έχουν γίνει  αναφορικά με την δημιουργική προσωπικότητα αλλά μελλοντικές έρευνες θα ήταν καλό να εστιαστούν στην αλληλεπίδραση του δημιουργικού δυναμικού με το κοινωνικό πλαίσιο και την επικοινωνία με το περιβάλλον. Μία νέα πρόκληση για τους μελετητές της δημιουργικότητας θα ήταν μία έρευνα στο κατά πόσον η παγκοσμιοποίηση μπορεί να επηρεάσει την δημιουργικότητα και την ανάπτυξη νέων ιδεών, καθώς είναι πολύ πιθανόν αλληλοεπιδρώντας οι διάφοροι πολιτισμοί, ο κόσμος μας  να ωφεληθεί  όσον αφορά τις επιστήμες, την τέχνη, την εκπαίδευση, την εργασία.

Βιβλιογραφία

Καλαφάτη, Μ. (2023). Δημιουργικότητα και Εκπαίδευση για το Περιβάλλον και την Αειφορία: μια Γόνιμη και Εξελισσόμενη Σχέση. Περιβαλλοντική Εκπαίδευση για την Αειφορία 5,(1). https://doi.org/ 10.12681/ees.35764

Abdullah, I., Rosmaria,O. & Siti,P.(2016). A Literature Review on Personality, Creativity and Innovative Behavior. International Review of Management and Marketing 6, 177-182. https://www.researchgate.net/publication/292464461

Cui, T., Liu, L., Cheng, H., Chang, S. & Feng, Y. (2024). Crowdsourcing for innovation: Effects of idea content and competition intensity on idea success. The Journal of Strategic Information Systems. 33 (2). ISSN 0963-8687.

(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0963868724000210)

Davis, N., Winnemoeller, Ho., & Dontcheva, M. (2013.  Toward   a Cognitive Theory of Creativity Support https://doi.org/10.1145/2466627.2466655

Dietrich, A. (2004). The Cognitive Neuroscience of Creativity. Psychon Bull Rev. 11(6)1011-26. https://doi.org/10.3758/bf03196731. PMID: 15875970

Ivcevic, Z. (2009). Creativity map: Toward the Next Generation of Theories of

Creativity. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, 3(1), 17-21.

Jirásek, M., & Sudzina, F. (2020). Big Five Personality Traits and Creativity. Quality Innovation Prosperity, 24(3), 90-105. https://doi.org/ 10.12776/QIP.V24I3.1509

Kandler, C., Rainer Riemann, R.,   Angleitner, A.,   Spinath, M., F., Peter Borkenau, P., &   Penke, L. (2016). The Nature of Creativity: The Roles of Genetic Factors, Personality Traits, Cognitive Abilities, and Environmental. SourcesJournal of Personality and Social Psychology, 111, (2), 230-249.

Kennedy, G., I.,   Dean Whitehead, D. & Ferdinand-James, D. (2022). Serendipity: A way of Stimulating Researchers’ Creativity. Journal of Creativity, 32, (1). ISSN2713-3745. https://doi.org/10.1016/j.yjoc.2021.100014. 

(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2713374521000145)

Sakama, N., Mori, H., Iba, T. (2018). Creative Systems Analysis of Design Thinking Studies on Entrepreneurship, Structural Change and Industrial Dynamics. (103-113). https://doi.org/10.1007/978-3-319-74295-3_9

Sternberg, R. J., & O’Hara, L. A. (2000). Intelligence and creativity. In R. J. Sternberg (Ed.), Handbook of intelligence (pp. 611–630).  Cambridge   University    Press.

Takashi, I. (2010). An Autopoietic Systems Theory for Creativity. Procedia – Social and Behavioral Sciences 2, (4), 6610- 6625.https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2010.04.071