Θεωρία Προσκόλλησης
Τι είναι η προσκόλληση (attachment)
Η θεωρία της προσκόλλησης θεμελιώθηκε από τον John Bowlby(1907-1990) o οποίος μίλησε για την καθολικότητα της ανάγκης του βρέφους για εγγύτητα με ένα ευαίσθητο γονιό που είναι εκεί για να ανταποκριθεί στις ανάγκες και στις αγωνίες του, ένα χαρακτηριστικό όλων των θηλαστικών (Fonagy et al., 2000). Μελέτες είχαν δείξει ότι η προσκόλληση συμβαίνει λόγω ενδείξεων κινδύνου (αρπαχτικά πουλιά, άγνωστοι άνθρωποι, ασθένειες κλπ.) και είναι μια φυσική βιολογική απόκριση (Zagaria et al., 2024) σε κατάσταση κινδύνου και ανασφάλειας.
Ο Bowlby παρατήρησε κατά το β’ παγκόσμιο πόλεμο ότι ο χωρισμός από το γονιό προκαλεί αγωνία στο παιδί και ότι αυτές οι πρώιμες εμπειρίες αποτελούν τόσο δυνατές νοητικές αναπαραστάσεις που μπορούν να κατευθύνουν την συμπεριφορά του ατόμου στην υπόλοιπη ζωή του (Dakanalis et al., 2014 ; Veneziani et al., 2024). Χρησιμοποιείται συχνότερα ο όρος ‘προσκόλληση’ αν και από πολλούς ο όρος ‘δεσμός’ είναι προτιμότερος.( Καφέτσιος &Λυδάκη, 2004)
Ποιοι είναι οι τύποι προσκόλλησης;
Οι τύποι προσκόλλησης μελετήθηκαν από την M. Ainsworth με την έρευνά της σε παιδιά στην Ουγκάντα και στην Βαλτιμόρη αργότερα, με την «Συνθήκη του Ξένου», μια σταθμευμένη διαδικασία και ταυτοποιήθηκαν σε:
- ασφαλή σε ποσοστό 51,6% στον πληθυσμό,
- αποφευκτικό σε ποσοστό 14,7%,
- αμφιθυμικό σε ποσοστό 10,3%
- μη ταξινομημένο που αργότερα ονομάστηκε αποδιοργανωμένος σε ποσοστό 23,5% ( Choenni et al.,2024 ; Zagaria et al., 2024 ∙ Λεονταρή, 2000).
Ασφαλής δεσμός (secure attachment)
Τον Ασφαλή δεσμό τον αναπτύσσει ένα παιδί όταν ο γονιός ανταποκρίνεται και απαντά στην ανάγκη του και δεν βλέπει μέσα στο παιδί τη δική του ανάγκη – προσδοκία (Lecompte et al., 2023). Η Ασφαλής προσκόλληση βοηθάει το άτομο να έχει μια συνεκτική αναπαράσταση εαυτού, μια ασφαλή βάση, με αποτέλεσμα την ψυχική του ευεξία, την πίστη ότι είναι σημαντικό και αξίζει, αλλά ταυτόχρονα ότι και οι άλλοι απέναντί του αξίζουν και αυτοί (Chen et al., 2012 ; Klein et al., 2022 ; Lecompte et al., 2023). Γενικά, άτομα με ασφαλή δεσμό έχουν μια θετική αναπαράσταση εαυτού, με αποτέλεσμα να γνωρίζουν την αξία τους, να είναι στοργικοί, οι σχέσεις τους με τους άλλους να είναι αρμονικές και η διαχείριση στρεσσογόνων καταστάσεων αποτελεσματική(Snowdon-Farrell et al., 2024 ; Veneziani et al., 2024).
Μη ασφαλής ή αποφευκτικός (insecure – avoidant attachment)
Από την άλλη όταν ο γονιός είναι ασυνεπής ως προς τις ανάγκες του βρέφους, αναπτύσσεται ο μη ασφαλής δεσμός ο οποίος χαρακτηρίζεται από αποσύνδεση, το βρέφος δεν περιμένει παρηγοριά την στιγμή της δυσφορίας, με αποτέλεσμα ένα αίσθημα απελπισίας ή αμφιβολίας, κατωτερότητας και κάποιες φορές μιας τελειομανίας ή εξιδανίκευσης εαυτού ως άμυνα, με απώτερο στόχο να κρύψει την ευθραυστότητά του και να αποφύγει την απόρριψη (Chen et al., 2012 ; Dakanalis et al., 2024 ; Lecompte et al., 2023). Σε αυτήν την σχέση το βρέφος μπορεί να βιώνει μη αποδοχή εαυτού, πράγμα το οποίο ίσως οδηγεί στην ντροπή για τον εαυτό ή την ενοχή ότι κάτι δεν έκανε σωστά, οπότε η ανασφάλεια μεγαλώνει ( Veneziani et al., 2024). Έτσι είναι ανασφαλές στις σχέσεις του, δεν εμπιστεύεται τους δίπλα του και δεν μοιράζεται τα συναισθήματά του (Snowdon-Farrell et al., 2024).
Αμφίθυμος (insecure – ambivalent – resistant attachment)
Όταν ο φροντιστής δεν είναι σταθερός αλλά αντίθετα μη προβλέψιμος στην συναισθηματική του απόκριση, το βρέφος νοιώθει άγχος, αβεβαιότητα, αποζητά τον φροντιστή και το αναστατώνει η μη εγγύτητά του και έτσι θα αλλάξει την προσδοκία του και θα αναπτύξει έναν δεσμό τέτοιο που θα το ‘σώζει’ την δύσκολη στιγμή. (Snowdon-Farrell et al., 2024). Το βρέφος δείχνει υπερβολικά συναισθήματα, θυμό, επιθετικότητα, αναζητά ίσως πού φταίει ασυνείδητα, νοιώθει εγκατάλειψη και άρα απειλή (Lecompte et al., 2023 ; Snowdon-Farrell et al., 2024). Τα άτομα με αμφιθυμική προσκόλληση είναι ανασφαλή στις σχέσεις τους, δεν μοιράζονται συναισθήματα, συχνά νοιώθουν απόρριψη, φοβούνται την εγκατάλειψη και ταυτόχρονα αποζητούν υπερβολικά την εγγύτητα (Snowdon-Farrell et al., 2024).
Αποδιοργανωμένος δεσμός (disorganized – disoriented attachment)
Ο τέταρτος τύπος προσκόλλησης προέκυψε από αυτό που αποκαλούσε η M. Ainsworth ‘μη ταξινομημένο’ και ονομάστηκε έτσι από τους Main και Solomon και χαρακτηρίζεται από ασυνέπεια, αντιφατικότητα, γενικά μία απρόβλεπτη συμπεριφορά, με συχνά αποτελέσματα απώθησης από τους γύρω τους ή μιας συγκρουσιακής σχέσης (Snowdon-Farrell et al, 2024). Τα βρέφη αυτά έχουν γονείς οι οποίοι εκδηλώνουν συμπεριφορές φοβιστικές, και έτσι το βρέφος για να σωθεί αναπτύσσει αυτόν τον τρόπο προσκόλλησης με στόχο να νοιώσει ασφάλεια εκεί που ουσιαστικά δεν υπάρχει (Lecompte et al., 2023).
Όπως φαίνεται από έρευνα, ο Ασφαλής δεσμός έχει ως αποτέλεσμα καλύτερη ποιότητα ζωής ενώ στην ίδια έρευνα καταγράφηκε σχέση ανάμεσα στην Αποφευκτική προσκόλληση ενός παιδιού και το άγχος και την κατάθλιψη στην ενήλικη ζωή του (Santos et al., 2023). Σε άλλη έρευνα αποδείχθηκε ότι ο τρόπος που ένας ενήλικας σχετίζεται με τον απέναντι άλλο, η αυτοεκτίμησή του, οι πεποιθήσεις του, η διαχείριση συναισθημάτων, εξαρτώνται από τον τύπο προσκόλλησης που είχε στην βρεφική του ηλικία και από τα ονομαζόμενα ‘εσωτερικά μοντέλα εργασίας’, τα οποία εσωτερίκευσε και υιοθέτησε και αποτελούν πρότυπα στις μετέπειτα σχέσεις του. (Chen et al., 2012 ; Dakanalis et al., 2014 ; Klein et al., 2022 ∙ Λεονταρή, 2000).
Με ποιο τρόπο μελετήθηκε η θεωρία του Bowlby;
Η θεωρία της προσκόλλησης ή του δεσμού διαμορφώθηκε από τον J. Bowlby ως μια απάντηση στην ψυχανάλυση του S. Freud και ερευνήθηκε περαιτέρω από την M. Ainsworth με το πείραμα της «Συνθήκης Ξένου» (SSP) (Λεονταρή, 2000). Αφορούσε βρέφη από 6 έως 24 μηνών και στόχο είχε να μελετήσει το πώς ο αποχωρισμός και η επανένωση λειτουργεί και επηρεάζει την προσωπικότητα ενός παιδιού (Zagaria et al., 2024 ‧ Λεονταρή, 2000).
Η ‘Συνθήκη του Ξένου’ συνίσταται από 7 φάσεις, διαρκεί 20 λεπτά και γίνεται σε εργαστήριο, όπου ο φροντιστής, συνήθως η μητέρα, απομακρύνεται για 3 λεπτά και επανέρχεται, ενώ μία ξένη μπαίνει στο χώρο και ασχολείται με το βρέφος και στο τέλος βαθμολογείται η αναζήτηση ή η αποφυγή της εγγύτητας, η διαμαρτυρία – κλάμα, η απογοήτευση, η αποστασιοποίηση ή το άγχος( Choenni et al., 2024 ; Zagaria et al., 2024 · Λεονταρή, 2000).
Γιατί είναι σημαντική η μελέτη αυτού του θέματος;
Είναι σημαντική γιατί το είδος της προσκόλλησης έχει αποτελέσματα στη ενήλικη ζωή του ατόμου, ιδιαίτερα σε περιόδους ανασφάλειας και δυσκολίας, παρ’ όλο που στη βρεφική περίοδο είναι περισσότερο εμφανή τα συμπτώματα (Zagaria et al., 2024).Συμπερασματικά θα λέγαμε πως η σωματική και ψυχική υγεία ενός ατόμου επηρεάζεται πολύ από τις κοινωνικές του σχέσεις που σχετίζονται με τον τύπο προσκόλλησης (Snowdon-Farrell et al., 2024). Η θεωρία δεσμού αποτελεί ορόσημο στη μελέτη ανάπτυξης προσωπικότητας του παιδιού καθώς προσέφερε ένα μεγάλο πεδίο για έρευνα, ήταν μια θεωρία που έπρεπε να αποδειχθεί από τις επόμενες γενιές των ερευνητών (Allen, 2023)
Εν κατακλείδι ένα παιδί που έχει έναν γονιό υποστηριχτικό έχει την δυνατότητα να έχει αίσθηση της αξίας εαυτού, αυτοπεποίθηση και ασφάλεια και αυτά τα πρότυπα παραμένουν στην ενήλικη ζωή (Bowlby, 1982).Αντίθετα, ένα βρέφος ‘χαμένο’ στην δική του ανασφαλή προσκόλληση, τα περιθώρια να δομήσει έναν εαυτό που να αντέχει τις αντιξοότητες της ζωής είναι πολύ περιορισμένα (Bowlby, 1982).
Οι ατομικές αναπαραστάσεις ‘φωλιάζουν’ και παραμένουν ενεργοί και στο πρώτο ερέθισμα ο νους αποκρίνεται με αυτό που έχει εγγραφεί πρώιμα στην μνήμη του (Veneziani et al., 2024).Έτσι προβλήματα συμπεριφοράς ή ψυχικής υγείας στην εφηβεία ή στην ενήλικη ζωή, ή μειωμένη ανθεκτικότητα στις δυσκολίες, έχουν σχέση με την χαμηλή γονική ζεστασιά, την απόρριψη, την κριτική, την μη προβλεψιμότητα του φροντιστή γιατί το βρέφος είναι ευάλωτο και αδύναμο να τρέξει, να φύγει ή να πολεμήσει (Bowlby, 1982 ; Diamond et al., 2021). Σήμερα υπάρχει πολύς χώρος για έρευνα σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης συμπεριφοράς ορμώμενοι από την θεωρία προσκόλλησης .
Βιβλιογραφία
Allen, B., (2023). The historical foundations of contemporary attachment theory: From John Bowlby to Mary Ainsworth. In B. Allen, The science and clinical practice of attachment theory: A guide from infancy to adulthood (pp. 13–35). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/0000333-002
BOWLBY, J., (1968, 1982). ATTACHMENT AND LOSS. Second Edition. Basic Books, a Member of the Perseus Books Group
Chen, C., Hewitt, L., P. Gordon L., Tracy G. Cassels, F., Birch, S., & Blasberg, S., J. (2012). Insecure attachment, perfectionistic self-presentation, and social disconnection in adolescents. Personality and Individual Differences, Volume 52, (Issue 8), Pages 936-941. ISSN 0191-8869. https://doi.org/10.1016/j.paid.2012.02.009.
(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0191886912000785)
Choenni, V., Broeks, W., C., Tharner, A., Maartje. Luijk, P.C.M. M., Verhulst, C., F., Lambregtse-van den Berg, P., M.,& Rianne Kok, R.(2024)
Attachment security and disorganization in infants of mothers with severe psychiatric disorder: Exploring the role of comorbid personality disorder,
Infant Behavior and Development, Volume 76, 101974, ISSN 0163-6383,
(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0163638324000535)
Dakanalis, C., A., Timk, ,A., Zanetti, M., A., Prunas, L., R., A., Carrà, G., Riva, G.,& Clerici, M. (2014). Attachment insecurities, maladaptive perfectionism, and eating disorder symptoms: A latent mediated and moderated structural equation modeling analysis across diagnostic groups. Psychiatry Research, Volume 215, (Issue 1), Pages 176-184. ISSN 0165-1781. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2013.10.039.
Diamond, G., Diamond, M., G., & Levy, S. (2021). Attachment-based family therapy: Theory, clinical model, outcomes, and process research. Journal of Affective Disorders, Volume 294, Pages 286-295. ISSN 0165-0327.https://doi.org/10.1016/j.jad.2021.07.005.
(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0165032721006844
Fonagy, P., Target, M., & Gergely, G. (2000).
ATTACHMENT AND BORDERLINE PERSONALITY DISORDER: A Theory and Some Evidence. Psychiatric Clinics of North America,Volume 23 (Issue 1), Pages 103-122. ISSN 0193-953X, https://doi.org/10.1016/S0193-953X(05)70146-5.
(https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0193953X05701465
Klein, M., E., Benecke, C., Kasinger, C., Brähler, E., Ehrenthal, C., J., Strauß, B., & Ernst, M. (2022). Eating disorder psychopathology: The role of attachment anxiety, attachment avoidance, and personality functioning. Journal of Psychosomatic Research, Volume 160. 110975. ISSN 0022-3999. https://doi.org/10.1016/j.jpsychores.2022.110975.
Lecompte, V. Pascuzzo, K., & Hélie, S. (2023). A look inside family reunification for children with attachment difficulties: An exploratory study. Children and Youth Services Review, Volume 154. 107140. ISSN 0190-7409. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2023.107140.
Santos, M., A., Jardim, B.,G., Ranjbar, S., Gholam, M., Schuster, J.P., Gomes, I,.& von Gunten, A., (2023) Childhood maltreatment and late-life generalized anxiety disorder: Are personality and attachment characteristics mediators?,Journal of Affective Disorders Reports,Volume 12, 100514,ISSN 2666-9153,
Snowdon-Farrell, A., Attal, C., Nikkheslat, N., Pariante, C., Young, H. A., & Zahn, R. (2024). How does neurochemistry affect attachment styles in humans? The role of oxytocin and the endogenous opioid system in sociotropy and autonomy – a systematic review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews. 105994. ISSN 0149-7634.
Veneziani, G., Ciacchella, C., Onorati, P., & Carlo Lai. (2024). Attachment theory 2.0: A network analysis of offline and online attachment dimensions, guilt, shame, and self-esteem and their differences between low and high internet users. Computers in Human Behavior, Volume 156, 108195. ISSN 0747-5632. https://doi.org/10.1016/j.chb.2024.108195.
Zagaria, A., Baggio, T., Rodella, L., & Leto, K. (2024). Toward a definition of Attachment Trauma: integrating attachment and trauma studies. European Journal of Trauma & Dissociation, Volume 8, (Issue 3). 100416. ISSN 2468-7499. https://doi.org/10.1016/j.ejtd.2024.100416.
Καφέτσιος, Κ.,& Λυδάκη Π. (2004). Τύπος δεσμού και ψυχική υγεία στην καθημερινή αλληλεπίδραση: ο ρόλος των συναισθημάτων στο διαπροσωπικό πλαίσιο. Πανεπιστήμιο Κρήτης, σχολή Κοινωνικών Επιστημών, Ελεύθερνα, επιστημονική επετηρίδα του τμήματος ψυχολογίας, τόμος 1.μ
Λεονταρή, Α. (2000). Η θεωρία της προσκόλλησης και ο ρόλος της στη μελέτη της ανθρώπινης ανάπτυξης. Psychology: the Journal of the Hellenic Psychological Society, 7(1), 63-87. Johnson, S. M. (2019). Attachment theory. Encyclopedia of Couple and Family Therapy, 169-17
Άριστη προσέγγιση του θέματος! Η εργασία είναι ακριβής και είναι φανερό πως έχετε κατανοήσει το θέμα πολύ καλά.
