Art therapy και παιδί

Πολλοί θα μπορούσαν να αναρωτηθούν πως μπορεί η art therapy να βοηθήσει τα παιδιά.
Ξεκίνησα να δουλεύω με παιδιά προσχολικής ηλικίας και οι ιστορίες που βγαίνανε μέσα από τις εικόνες ήταν τόσο βοηθητικές, αποκαλυπτικές, μαγικές. Μαζί με αυτά τα παιδιά εξερευνήσαμε συναισθήματα, μιλήσαμε για αυτά, τα κλείσαμε σε μπουκάλια τιθασεύοντας τα χαοτικά τους αποτελέσματα, ελευθερώσαμε φόβους, γράψαμε παραμύθια, φτιάξαμε ήρωες, γίναμε ομάδα, γελάσαμε, φωνάξαμε, ανοιχτήκαμε, μοιραστήκαμε χρώματα και μπογιές, περιοδικά, ζυμαράκια και πολλά άλλα.
Τα παιδιά αρκεί να βρεθούν στην κατάλληλη συνθήκη, στον κατάλληλο χώρο, να νοιώσουν ασφάλεια και στοργή, και τότε είναι σίγουρο πως θα ξεδιπλωθούν, θα ανοίξουν σαν μπουμπούκια και θα αφεθούνε να ζήσουν την εμπειρία. Κάθε συνεύρεση με αυτά είναι και μια εμπειρία.
Ξέρουμε ότι τα παιδιά ζωγραφίζουν για την χαρά, για την ευχαρίστηση της εξερεύνησης, για να ηρεμήσουν το εσωτερικό τους χάος. Τα σχέδιά τους μπορεί να είναι ελκυστικά, γεμάτα ζωή και χρώματα, απλά, αλλά ταυτόχρονα και περίπλοκα, καθώς μεταδίδουν πολλές πληροφορίες και μπορούν να αποτελέσουν αξιόπιστες ενδείξεις για την συναισθηματική τους κατάσταση και την προσωπικότητά τους γενικότερα.
Τα έργα τους έχουν μια δόση φαντασίας και μια δόση πραγματικότητας. Ζωγραφίζουν ότι τους έρθει στο νου, δίχως να σκέφτονται τι θα νομίσουν οι άλλοι για αυτά όταν το πλαίσιο είναι βοηθητικό. Την στιγμή που ζωγραφίζουν δεν λογοκρίνουν το έργο τους γιατί συνεπαίρνονται μέσα σε αυτό, δεν σκέφτονται κάτι συγκεκριμένο, ακόμη και αν τους έχει δοθεί κάποια οδηγία γιατί στην διάρκεια της εικονοποίησης ’φεύγουν’ στο δικό τους συναίσθημα, και έτσι στα έργα τους είναι πολύ πιθανό να εκθέτουν τα εν δυνάμει θέματά τους.
Κάθε εικόνα τους μπορεί να είναι μία ένδειξη για τον ρόλο που έχουν στην οικογένειά τους, όπως επίσης τις μεταξύ των μελών σχέσεις τους. Μπορεί επίσης μέσα από τα έργα τους να φαίνεται η αυτοεκτίμησή τους, οι φόβοι τους, οι δυνατότητές τους, οι αγωνίες τους.
Αυτό είναι που κάνει τις ζωγραφιές των παιδιών ικανές να μας πούνε πράγματα για τα ίδια και γι’ αυτόν τον λόγο μπορούν να χρησιμοποιηθούν οι εικόνες τους και θεραπευτικά.
Ζωγραφίζοντας και εξηγώντας πολλές φορές αυτό που έχουν βγάλει στο χαρτί, τους δίνεται η ευκαιρία να πάρουν απόσταση από το γεγονός αυτό καθαυτό. Η διαδικασία είναι παρόμοια με αυτήν, όπου τα παιδιά προσπαθούν να διηγηθούν την ιστορία του ήρωα από ένα βιβλίο που διάβασαν. Όσο στενάχωρη και αν είναι, τα παιδιά μπορούν να πάρουν απόσταση και να την διηγηθούν.
Το ίδιο συμβαίνει και όταν τα παιδιά σχεδιάζουν. Με την εικόνα τους ασκούν έλεγχο σε γεγονότα με έναν τρόπο που στην πραγματική ζωή δεν τους επιτρέπεται και ίσως είναι και ο λόγος που στα παιδιά αρέσει πολύ η ζωγραφική. Τους προσφέρεται η δυνατότητα να αντιμετωπίσουν καταστάσεις που στην καθημερινότητα τα δυσκολεύουν.
Το να ζωγραφίσει ένα παιδί μια εικόνα, η διαδικασία και μόνο, το βοηθάει να περάσει από μια παθητική διάθεση σε έναν ενεργητικό ρόλο. Του δίνει την ευκαιρία να συμβολίσει την στιγμή του, το τι αισθάνεται στο εδώ και τώρα, ή το τι το απασχολεί, με έναν τρόπο που δεν είναι φοβιστικός. Με τις ερωτήσεις επίσης που ακολουθούν την εικόνα, δίνεται στα παιδιά η ευκαιρία να εξασκήσουν τον λόγο τους όσον αφορά την έκφραση του συναισθήματος και τον αποσυμβολισμό της εικόνας τους, καθώς και να οργανώσουν την αφήγησή τους. Και το κυριότερο, ελαχιστοποιεί το άγχος που νοιώθουν, καθώς μπορούν να εκφραστούν δίχως το φόβο της κριτικής και της μη αποδοχής, παρά της ενθάρρυνσης και της στοργής.
Για αυτά όλα βέβαια θα πρέπει να φροντίσει ο θεραπευτής.
Ο θεραπευτής είναι εκεί και θα πρέπει να είναι πολύ προσεχτικός ώστε να χρησιμοποιεί την συνεδρία ως ένα μέσο συναισθηματικής εκφόρτισης του παιδιού, όπου το παιδί θα μπορεί να αισθάνεται αποδεκτό και ασφαλές. Ταυτόχρονα θα πρέπει να ενθαρρύνει το παιδί να δημιουργήσει εικόνες μέσα από τις οποίες να εξωτερικεύει και να εκφράζει τους βαθείς φόβους του, το άγχος του και τους θυμούς του, την χαρά του και την λύπη του, την φαντασία του και την δημιουργικότητά του.
Τότε οι εικόνες που θα δημιουργήσει δεν αποτελούν μια απλή διαδικασία εικαστικών, ούτε είναι αποτέλεσμα απλής διασκέδασης, αλλά αποτελούν εργαλεία εξερεύνησης και έκφρασης.
Η έκφραση μέσω της τέχνης αποτελεί πρωτίστως μία διαδικασία εξερεύνησης. Τα βοηθάει να ανοίξουν τους ορίζοντές τους. Μέσα από την διαδικασία της χρήσης διαφόρων υλικών μπορούν να μάθουν και να βιώνουν ότι υπάρχουν πολλοί τρόποι τους οποίους μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να φτάσουμε σε ένα αποτέλεσμα και που αυτοί οι τρόποι μπορούν να ξεφεύγουν από το στερεότυπο που έχουμε μάθει, στην προκειμένη περίπτωση τους μαρκαδόρους ή τις ξυλομπογιές, και να πάμε σε άλλα υλικά.
Στην Art Therapy δεν υπάρχει τίποτα λάθος σε αυτό που δημιουργούν, ούτε όσον αφορά το θέμα, ούτε όσον αφορά τον τρόπο και κάθε ζωγραφιά αποτελεί προσωπική έκφραση του παιδιού αποδεκτή και μοναδική. Και οι εικόνες είναι εμπειρίες από μόνες τους.
Ενθαρρύνουμε λοιπόν τα παιδιά να χρησιμοποιήσουν την φαντασία τους και την δημιουργικότητά τους, να πειραματιστούν, να εξερευνήσουν, να χρησιμοποιήσουν τα υλικά, να μοιραστούν, να εκφραστούν και το κυριότερο να νοιώσουν μοναδικά και σημαντικά.
Επίσης αφήνουμε το παιδί να μιλήσει για το έργο του. Είναι αλήθεια πως πολλές φορές η διαδικασία αυτή δίνει την ευκαιρία στα παιδιά να εκφράσουν μέσα από τις εικόνες τους αυτό που ποτέ ίσως δεν θα μπορούσαν να πουν με λόγια!
Εκτιμώ και σέβομαι αυτές τις παιδικές φωνές που διαφορετικά ίσως να σιωπούσαν!
Μαρία Γρηγοριάδου
Art Therapist